TICONDZISO
Leliphepha lehlukaniswe tigaba letintsatfu:
SIGABA A: SIVISISO SIGABA B: SIFINYETO SIGABA C: LUHLELO NELULWIMI
Cala leso naleso sigaba ekhasini lelisha uphindze udvwebele ekugcineni kwaleso sigaba.
Shiya umugca emkhatsini wetimphendvulo takho.
Caphelisisa sipelingi/lupelomagama nendlela lewakha ngayo imisho.
Bhala ngebunono nangesandla lesifundzekako.
SIGABA A: SIVISISO UMBUTO 1
Fundza letheksthi lengentasi bese uphendvula imibuto lelandzelako.
Ngiyawevela lamaphoyisa ahulumende. Nanyalo basawubambile umkhankaso wekufunana naletiboshwa. Akulalwa. Kufunwa busuku nemini. Akusho phela kutsi kufunwa lapha eJozi kuphela, kepha nasetindzaweni letehlukene. Phela umonakalo lodalwa nguletiboshwa, awubikwa eJozi naseBhabutini kuphela. Singasho nje kutsi akulula kutsi hulumende alahle litsemba ayekele lowo mkhankaso lawentako. Hulumende utakutfola kuphumula mhla umtsetfo ukhipha sigwebo kuphela.
Sengatsi sekwendlule tinyanga letimbalwa letiboshwa tibalekile. Bemsakato bona abalilahli litsemba. Basolomane bampompoloza lonkhe lelasa ngengoti ngaletiboshwa. Sive naso sisancuswa kutsi sihlale sivule emehlo netindlebe ngalabantfu. Phela letiboshwa tigadla umuntfu angakateleli. Pho, nakunjalo ummango ungawavula njani emehlo ngetehlakalo letimane tichamuke, tetfuse umuntfu angakalindzeli?
Ewu! Sekusile,' kusho sayitjeni Mohlala waseMankweng edvute nasePietersburg. 'Itolo silele ebusuku kabi ngalendzaba yalabafundzi balapha enyuvesi. Angati nekutsi babhikisha nje bafunani ngobe umbuso uyabondla, abalali ngendlala, abesweli lutfo. Lokubi nje kwekutsi lokubhikisha bakucale ngesikhatsi lesibi, sikhatsi lapho sekusondzele kuhlolwa.' Usho loku nje Mohlala udvonsa ingubo uyatigubetela.
Mine vele sengiyavuka.' Ngumake Mohlala-ke loyo. 'LiSontfo lamuhla. Kufanele ngilungisele bantfwana ngobe Sontfosikolo uyasheshisa kungena,' asho avuke make Mohlala. 'Asengibuke sikhatsi. Wo! Imizuzu isihlanu ishayile insimbi yesihlanu.'
Wo! Ngakhohlwa tindzaba,' kusho Mohlala agucuka embhedeni, agucukela ngasetafuleni lelincane ecadzini nembhede wakhe, elule sandla, abambe umsakato lewuhlala lapho, awuvule. Atfole kutsi tindzaba tekucala tasekuseni tisengakapheli, sekufundvwa tekugcina, nato leto tindzaba letingaphasi kwaleso sihloko atitfole setisemkhatsini.
kuleliviki leliphelile. Lesidvumbu sendvodza, kantsi kubekiswa sengatsi ineminyaka lengemashumi lasihlanu budzala. Kutsiwa lesidvumbu sitfolwe ehlatsini ngasedolobheni laseMesina, sigcoke timphahla tetiboshwa. Bemtsetfo bebacabanga kutsi loyo muntfu ngulomunye waletiboshwa letabaleka ejele laseBhabhutini.'
Chaza umphumela nenhloso yekutsi emaphoyisa aphume umkhankaso. ahulumende 
Nguyiphi indlela lephephile lengasetjentiswa kubikela emaphoyisa ngetiboshwa letibaleke ejele? 
Chaza lenkhulumo letfolakala kuletheksthi lengenhla: 'Bemsakato bona abalilahli litsemba' 
Sayitjeni Mohlala abehlala kusiphi sifundza salapha eNingizimu Afrika? Usho ngani? 
Bhala ligama lelisetjentiswako nyalo lelisho tiboshwa. 
Bhala sikhatsi lavuka ngaso make Mohlala ngetinombolo. 
Kute emaphoyisa akwati kusebenta ngekukhululeka mitamo mini hulumende langayenta kute aphephe? 
Chaza lini lelingabanjwa ngummango kute kucedvwe bugebengu? 
Lendzaba yenteke ngasiphi sikhatsi semnyaka? 
Wena ucabanga kwekutsi ngabe bafundzi balapha enyuvesi bebagongonywa yini leyabenta baze babhikishe? Chaza imibono lemibili. 
Uma ufundza lesibonwa kubukeka ngatsi kunenkhulumo ledzingidvwako. Ngabe lenkhulumo Hlophe uyicondzise kubani? Sekela imphendvulo yakho. 
Tsembela ukhombisa inhlonipho kuyise. ngako lenhlonipho. Bhala kubili lakhombisa 
Phawula yekuhlala. ngalombono wekukhetselwa kwebafati indzawo 
Simo selituluUsho ngani? besinjani uma kutsatfwa lesitfombe lesingenhla? 
Yini leyenta Tsembela aye ebatalini bakhe asabona kutsi tintfo timmele kabi? 
SAMBA SIGABA A: 30
SIGABA B: SIFINYETO
UMBUTO 2
Lamuhla lilanga letitsandzani. Lilanga lapho labatsandzanako bentelana tintfo letimangalisako. Lotsandzekako wakho ummangalisa ngekumupha kumbe kumentela langakakulindzeli. Leli phela lilanga letimanga telutsandvo. Akucake lotsandzekako wakho akwentele intfo letakumangalisa. Umangale uze uyewungena elibeni. Lunjalo phela lutsandvo lunetimanga. Lilanga lapho labatsandzanako batsengelana khona tipho. Batfumelelana nemakhadi lanemlayeto wetelutsandvo. Netimphahla letigcokwa lamuhla kuba nguleto letibovu letihamba nembala lomhlophe.
Labanye njalo batfumelelana timbali. Akumangalisi nje labanye betfuka nje ngemuntfu labangamati asahloma sitfungo setimbali. Labanye njalo betfunyelelwa emakhadi bantfu labangabati. Phela kuyenteka kutsi umuntfu akutsandze kepha wena ungati kutsi uyakutsandza. Lamuhla-ke labo bantfu batfola litfuba lekutjela labo lababatsandzako kutsi babatsandza kangakanani kepha bona babe bangati. Ave kumnandzi kutsandvwa kanye nekutjelwa kutsi utsandvwa kangakanani! Akukhatsaleki kutsi utsandvwa ngumuntfu lomatiko kumbe longamati.
Kungako phela labo labavamise kutfumela lawo makhadi etitsandvweni tabo labatitsandza ngasese tingati tona, abatisho emabito abo. Lotfumela lelikhadi akatisho kutsi ungubani. Kuba mnandzi nje kona loko kwati kutsi ndzawana tsite kukhona umuntfu lokutsandzako, ikakhulu nangabe kusete umuntfu lohlekisana naye. Phela kutsandza umuntfu akusiso sono. Ingani ngisho nalabatsandzanako lamuhla batfola litfuba lekwentela titsandvwa tabo lokuhle labangakakulindzeli.
Kumnandzi phela utsi nje ungakateleli lutfo, ubone ngesitsandvwa sakho sesikwentela lokutsite. Labatatiko tintfo tesilumbi batsi yisurprise. Sisho phela kutsi singani sakho nome loyo lotsandzana naye akwentele nje intfo ungakayilindzeli. Yebo, akumangalise! Akwentele nje intfo lebewungayicabangi nje nakancane. Yebo lotsandzekako wakho akumangalise! Akwentele intfo lebewukadze ungakayilindzeli nje nakancane.
SAMBA SIGABA B:
SIGABA C: LUHLELO NELULWIMI UMBUTO 3
Fundzisisa letheksthi lelandzelako bese wenta lomsebenti lotawulandzela.
Nyandza leyo! Nyandza leyo!' LaMnisi azama kumemeta.Avele ambamba umlomo, abakhomba ngevolovolo, abafuna imali. Abalalisa phasi bobabili. Wazama kuvuka Matsebula atenta umuntfu lonesibindzi njengelibhubesi.
Wena babe ungacali nje unyakate! Nx! Ngitsite unganyakati! Buka phasiungangibuki!' Kusho lomunye wabosidlani akhombisa lunya lolwesabekako.Ngalesikhatsi abemsesha kutsi uhlome ngani. Vele-ke kwasitfola sibhamusaMatsebula kwasitsatsa kanye namakhalekhukhwini. Bayitsatsa njalo imali bosidlani, pho netinyawo tabo betibemele egedeni, badla phasi.
Wabuva buhlungu Matsebula ikakhulukati ngoba ngalesento bekusho kwesukela inkhomo lengahlabi lenye. Pho, naye Matsebula abetidlele ngalobo busuku.
Tsatsa luvelomagama lolukuletheksthi ulusebentise emshweni lotakhele wona kute kuvele kutsi inchazelo yaso. 
Livi lingayintjintja inshokutsi yeligama. Fakazela loku ngekwakha umusho ngaleligama lelidvwetjelwe kulomusho lolandzelako, kuveta lelenye inshokutsi. 'Wazama kuvuka Matsebula atenta umuntfu lonesibindzi.' 
Kuletheksthi lengenhla kunemisho lenaletinongo tenkhulumo letilandzelako, tikhokhe utibhale phasi bese udvwebela letinongo.
3.4.2 Inhlonipho Sifaniso 
Akha umusho ngalesaga lesilandzelako kute kuvele kutsi inchazelo yaso uyayati: 'Inkhomo lengahlabi lenye.' 
Nguliphi libintana lemagama lelingema esikhundleni saleligama lelidvwetjelwe kulomusho lolandzelako. 'Babona kuvela umgcala emnyango.' 
Phindza ubhale lomusho esikhundleni seligama lelidvwetjelwe mcondvophika walo: 'Kusho lomunye wabosidlani akhombisa lunya lolwesabekako.' ufake 
Sebentisa noma nguliphi emshweni lotakhele wona. ligama lethekhiniki lelikuletheksthi lengenhla 
Kuletheksthi lengenhla kuneligama lelitsi 'inkhomo'.emishweni lemibili livete lemicondvo lelandzelako: Sebentisa leligama
3.10.2 Umcondvo losebaleni Umcondvo lobhacile [12]
UMBUTO 4
Fundzisisa letheksthi lelandzelako bese wenta lomsebenti lotawulandzela.
Bantfu balapha eNingizimu Afrika batakhela bona tinkhundla tetemidlalo yanga-2010. Leti kutawuba tinkhundla letinkhulu letitawumumatsa tibukeli letinyenti. Umuntfu uyati lapho takhiwa khona letinkhundla ngoba sekukhulunywe ngato sikhatsi lesidze.
Bantfu bakitsi tiphatseni kahle nga-2010.' Kwasho umphatsi wesifundza saKZN. Badlali nababona bagijima bakhahlela ibhola kusuke tintfuli. Kubi madvodza!
Sebentisa libito 'umuntfu' emshweni lotakhele wona losesikhatsini lesitako libe ngumentiwansombo. 
Caphuna letindlela tesento letilandzelako kuletheksthi:
Indlela yesimo. 
Indlela lephocako. 
Shano kutsi ngukuphi kwaloku lokulandzelako lokuyi-akhronimi bese unika nesizatfu semphendvulo yakho.
Khokha letinhlobo tetento letilandzelako kuletheksthi bese lolo nalolo luhlobo ulusebentisa emshweni lotakhele wona. Dvwebela sento losisebentisile.
Kwentisisa. 
Kwentela. 
Yini umsebenti walesakhi lesisicalo lesidvwetjelwe kulomusho lolandzelako? Umuntfu uyati lapho takhiwa khona. 
Kunemusho lomagalagala kuletheksthi lengenhla. Tsatsa incenye yawo lengumusho lokhontile, losho sizatfu, wakhe ngayo umusho bese uyayidvwebela. 
Libito 'ibhola' lingumfakela. Shano loko lokwentiwe kulo kuze lemukeleke EsiSwatini. 
Nawucabanga wena yini lebangela umbhali waletheksthi lengenhla asebentise lamanye emagama abe netinhlavu letinkhulu kunalamanye? 
SAMBA SIGABA C:30 SAMBA: 70
